Kalem Gzeli - Trk Hat Sanat. www.kalemguzeli.org
 Kalem Güzeli - www.kalemguzeli.org - Türk Hat Sanatı - Osmanlı Yazı Sanatında Ekoller

Osmanlı Yazı Sanatında Ekoller

  • Sami Efendi ve Ekolü

  • Sami Efendi ve Ekolü

    Rakım Efendi mektebine dahil fakat farklı bir ?îve sahibi olan Sami Efendi, 16 Zilhicce 1253/13 Mart 1838 tarihinde İstanbul῾da dünyaya geldi. Babası Yorgancılar kethüdası hacı Mahmud Efendi῾dir. Asıl adı İsmail Hakkı῾dır.1

    Sıbyan Mektebi῾nde Bo?nak Osman Efendi῾den sülüs-nesih me?ketti. Daha sonraları celî sülüs yazıyı Râkım῾ın talebesi Mahmud ?akir Recâi Efendi (1804-1874)῾den aldı. Talik yazıyı önce Kıbrısîzâde İsmail Hakkı Bey (1785- 1862)῾den sonra Ali Haydar Bey (1802- 1870)῾den me?ketti. Dîvâni yazıyı Ebûbekir Nâsıh Efendi (1813 - 1885), rik῾a yazıyı Ebûbekir Mümtaz Efendi (1810 - 1871)῾den me?ketti.

    Sami Efendi asıl maharetini celî sülüs ve celî talik yazıda ortaya koymu?tur. Yazıları daha çok zerendûd ile hazırlanmı?tır. Mürekkeple yazılmı? yazısı yok denecek kadar azdır. Kendisi yazılarını genellikle siyah kâ?ıda Zırnık Mürekkebi ile hazırlamı? ve çok iyi tashih etmi?tir. Bu kalıplardan, müzehhipler levhaları hazırlamı? yahut ta?a hakkedilmi?tir.

    Eseri büyük olarak görmek için tıklayınızSami Efendi῾nin müze ve koleksiyonlardaki yazılarından ba?ka Kapalıçar?ı, Nûruosmaniye2 ve Fesçiler  kapısı üstü celî talikleri mükemmeldir. Bâyezid kapısı üzerinde de II. Abdülhamid adına tertipledi?i tu?ra bulunmaktadır. Nallı Mescid, ?ehzâdeba?ı, Atikali Pa?a camileri celî sülüs yazıları yanında Yenicami Sebili celî sülüs kitabesi çok me?hurdur. Sami Efendi῾nin Yeni Cami sebili kitabesi celî sülüs yazıları, celî sülüs ö?renmek isteyenlere âdeta hoca olmu?tur.3 Sami Efendi bu kitabede celî sülüs῾ün bütün nüktelerini göstermi?tir.4

    Sami Efendi (1838 - 1912) XX. asrın ba?larında h. 1310/1893῾ten sonra bir atılım yaparak, celî sülüste eksik kalan kısımları tamamlamı?tır.5 1310/1893 Ramazanında eline geçen İsmail Zühdînin sülüs-nesih murakkaasından seçmeler yaparak Râkım῾ın eksikliklerini tamamlamı?tır. Celî sülüs῾ün en önemli unsurları Sami Efendi῾de kemâl bulmu?tur. Celî sülüsteki i?aretler (tirfil, mim, mimli tirfil, hurûf-u mühmele ve harekeler) yanında rakamlar da Sami Efendi῾de kemâl noktasına varmı?tır. Tezyinat i?aretlerinin düz kısımları Sami Efendi῾de daha de?irmi bir hal alarak kıvraklık ve canlılık kazanmı?tır. Meselâ, tirfilin sol kısmı, ?eddenin sol kolu Râkım῾a göre Sami Efendi῾de daha yumu?ak ve de?irmi bir hal almı?tır. Harekelerde ötrenin ba? kısmında ba?langıç noktası Sami Efendi῾de bir es çizerek ba?lamı?, Rakım Efendi῾de ise burası düz bir ?ekil almı?tır. Dolayısıyla Sami Efendi῾nin bu yumu?ak hareketi ötreye bir canlılık ve yumu?aklık kazandırmı?tır. Sami Efendi῾de ötre kuyru?unun alt kısmı, Râkım῾a göre biraz daha be?li bir hâldedir. Di?er harekelerde iki üstat arasında bir fark yoktur. Rakım harflerine göre Sami Efendi harflerinde canlılık mevcuttur. Sami Efendi῾de harf zülfeleri yarım nokta daha fazladır; Rakım῾da bir buçuk nokta olan elif zülfesi Sami Efendi῾de iki noktadır. Elif harfi Sami Efendi῾de dibe do?ru, son üç noktada hafif bir kıvrım yaparak, Râkım῾a göre daha bir hareketlilik kazanmı?tır. Esasen bu durum dik harflerin tamamında mevcuttur. Rı, vav gibi kuyruklu harflerin satıra meyli Râkım῾da bir buçuk nokta iken, Sami Efendi῾de bu meyil daha fazla ve iki nokta kadardır. Sin di?lerinde mevcut kıvraklık ve canlılık Sami Efendi῾de daha belirgin bir hal almı?tır. Râkım῾da nun harfinin çana?ı sol tarafta ba? kısma bir buçuk nokta kala bitmi?ken, Sami Efendi῾de sol kısmın biti? noktası,  nun ba?langıcı ile neredeyse aynı seviyededir.

    Eseri büyük olarak görmek için tıklayınızSami  Efendi yazıda tezyinat unsurlarını bol miktarda kullanmı?tır. Bu durum onun celî divanî ile fazlaca me?gul olmasından kaynaklanmı?tır. Rakım Efendi῾nin istiflerinde harfler, kendi yapıları ile ön plandadır, bazı istiflerinde tezyinat unsurları yok denecek kadar azdır. Bunun sebebi daha önceki devirlerde de harekenin dahi çok kısıtlı kullanılmı? olmasıdır. Hareke ve tezyinat i?aretleri celî sülüs῾e Râkım῾la girmeye ba?lamı?tır. ?ok titiz bir sanatkâr olan Sami Efendi, yazının tashihi ile fazlaca u?ra?ır, elinden altı ayda yazı çıktı?ı olurmu?.6 Râkım῾ın tamamlayıcısı olarak kabul edilen Sami Efendi, celî sülüs ve tu?rada Rakım mektebine dahil olmakla birlikte farklı bir ?iveye sahiptir.7

    Hayatının sonlarını felçli olarak geçiren Sami Efendi 16 Recep 1330 / 1 Temmuz 1912 tarihinde vefat etmi?tir. Kabri, Fatih Camii haziresinde olup, mezar ta?ı kitabesi talebesi Kâmil Akdik tarafından celî sülüs ile yazılmı?tır.
    Hüseyin Hâ?im Bey῾in Sami Efendi hakkında yazdı?ı kasidesinin bir beyti ?öyledir:8

    Rakım da e?er görse celî hattını derdi
    Samî-i sena paye bu vadide yemandır

    ?stat merhum Necmeddin Okyay, hocası da olan Sami Efendi῾nin vefatına dü?ürdü?ü tarihte, onun vefatı ile Rakım yolunun üstadsız kaldı?ına i?aret eder. Tarih ?öyledir:9

    Serfürû eyler cihan, târih-i Necmeddin için,
    Göçtü Sami,  kaldı  Rakım  mesleki  üstâdsız.   1330   H.

    Sami Efendi῾den sonra talebeleri, Nazif Bey,10 Tu?rake? İsmail Hakkı Bey,11 Aziz Efendi,12 ?mer Vasfi Efendi13 ve Neyzen Emin Yazıcı14 celî sülüste Rakım yolunda, Sami Efendi ?ivesinde yazmı?lardır. Son devrin önemli hattatlarından Halim ?zyazıcı148 ve Hâmid Aytaç15 da aynı vadide eser vermi?lerdir. Son iki üstad do?rudan olmasa da, Sami Efendi῾nin eserlerinden istifade ile celî yazıda maharet sahibi olmu?lardır.

    Dipnotlar

    1. Eskiden, kalem efendilerine ikinci bir isim, mahlas vermek âdet oldu?undan İsmail Hakkı῾ya da "Sami" ismi verilmi?tir. Sami Efendi῾nin mezar ta?ında ismi "İsmail Hakkı Sami" olarak geçmektedir. Bkz. M. U?ur DERMAN, - "Büyük Bir Hat Sanatkârımız: Sami Efendi", Hayat Tarih Mecmuası, sy. 5, Haziran 1969, s. 4.
    2. Bu kitabenin yeniden yapılı?ı serüveni için bkz. Refiî Cevad ULUNAY," Hatâ Düzelir", Milliyet, 08. 07. 1959; a. mlf., "inandı Teres", Milliyet, 17-18 Eylül 1961.
    3. Derman, Yeni Cami Sebili῾nin Kitabesi, Lâle, 4 (Aralık 1986), s. 15.
    4. Derman, a. g. m., 15.
    5. M. U?ur DERMAN, "Hattat Sami Efendi῾nin Di? Kirası", Hayat Tarih Mecmuası, sy. 12 (Ocak, 1969), s. 22; a. mlf, Türk Hat Sanatının ?aheserleri, 36.
    6. 139- Kemanke? Bahirin bir sözü var: Sami Efendi merhumun yazılarını Rakım Efendi görse idi, mutlaka hayır duâ eder idi. Zira yazıda çok titiz davranmı?tır." Kök, sy. 15 (Mayıs 1982), s. 43.
    7. Derman, Hayat Tarih Mecmuası, sy. 5 (Haziran, 1969), s. 7; a. mlf, İKMHS, 217.
    8. İbnülemin, 359 142- M. U?ur DERMAN, Hattat Sami Efendi, Hayatı ve Eserleri, 50 San῾at Sever Serisi, 18-1962, İstanbul, s. 2.
    9. Mehmed Nazif Bey: 1846 yılında bugün Bulgaristan῾da kalan Rusçuk῾ta do?du. Aslen Kırımlıdır, İstanbul῾a hicretten sonra Enderun῾a intisap etti. ?efik Bey῾den sülüs ve nesih me?ketti. Daha sonra Sami Efendi῾den celî sülüs, celî talik, divanî ve tu?ra me?ketti. Erkân-ı Harbiye Dairesi hattatlı?ı yapan Nazif Bey, aynı yerde mümeyyiz oldu. Celî sülüste İsmail Zühdî ve Rakım yolunu takip eden Nazif Beyin celileri tokça görünümlüdür. Bunun sebebi, yazılarını yazdıktan sonra pertevsuzla (mercek) tashih etmesiydi. 1913 yılında vefat eden Nazif Bey, Yahya Efendi Kabristanı῾na defnedildi, (bkz. İbnülemin, 232-235; M. U?ur Derman, Hattat Nazif Bey, 50 San῾at Sever Serisi, istanbul, 1965, 3 s.; Rado, 242-244).
    10. Tu?rake? İsmail Hakkı ALTUNBEZER:1873 yılında İstanbul῾da do?du, ilk yazı derslerini hattat olan babası İlmî Efendi῾den aldı. Divan-ı Hümâyun kalemine girdi ve burada Sami Efendi῾den, divanî, celî divanî, celî sülüs ve tu?ra me?k etti. Müzehhib Bahaeddin Bey῾den tezhip ö?rendi. Ressam olmasının verdi?i avantajla, yazıda çok güzel istifler meydana getirdi. 1945 yılına kadar Güzel Sanatlar Akademisi῾nde dersler verdi. 19 Temmuz 1946 tarihinde vefat ederek, Karacaahmed Mezarlı?ı῾na defnedildi (bkz. İbnülemin, 97-101; Derman, Tu?rake? İsmail Hakkı Altınbezer, Hayat Tarih Mecmuası, sy. 6, 1971 , s. 43-51; Rado, 258-259; Derman, İKMHS, 255).
    11. Aziz Efendi: 1871 yılında Trabzon/Maçka῾da do?du. Küçük ya?ta İstanbul῾a gelerek, evvela Bakkal Arif Efendi῾den sülüs-nesih me?k ederek 1896 yılında yazdı?ı hilye ile icazet aldı. Ta῾lik yazıyı Hasan Hüsnü Efendi῾den, celî sülüs ve celî taliki de Sami Efendi῾den me?k etti. Davet üzerine gitti?i Mısır῾da uzun süre kalarak orada yazılar yazdıktan ba?ka talebe de yeti?tirdi. 16 A?ustos 1934῾te vefat etti, kabri Edirnekapısı Necatibey Mezarlı?ı῾ndadır (bkz. İbnülemin, 68-72; Serin, Hattat Aziz Efendi, 119 s.; Rado, 251; Derman, İKMHS, 220).
    12. ?mer Vasfi Efendi: 30 Nisan 1880 tarihinde İstanbul/Tophane῾de do?du. Rü?diye Mektebi῾nde okurken ?ukurcumalı Kadri Efendi῾den yazı me?k etti Daha sonra Aziz Efendi῾den sülüs ve talik, hacı Kâmil Efendi῾den sülüs, divanî ve celî divanî, nihayet Sami Efendi῾den de talik, celî talik ve celî sülüs me?k etti. Celî yazıda, hocası Sami Efendi῾den sonra o yolun en usta takipçisi oldu. Hırka-i ?erif Camii hatipli?ini de yapan ?mer Vasfi Efendi 1928 yılında vefat etti. Kabri, Eyüp Gümü?suyu῾ndadır (bkz. İbnülemin, 262-267; Derman, iki Karde? Hattatımız ?mer Vasfi Efendi (1880-1928), Neyzen Emin Efendi (1883-1945), 50 San῾at Sever Serisi, İstanbul, 1966, 9 s.; Rado; 251; Derman İKMHS, 226-227).
    13. Neyzen Emin YAZICI: 1883 yılında İstanbul῾da dünyaya geldi, ilkyazı derslerini Rü?diye Mektebi῾nde iken aldı. A?abeyi ?mer Vasfi, Sami Efendi῾ye derse gittikçe onu da götürdü. A?abeyi gibi düzenli ders almadı. A?abeyinin yazılarını tashih ederek celîde maharetini arttırdı. Dinî ve lâdinî musikîde de behre sahibi idi. 3 ?ubat 1945 tarihinde vefat ederek a?abeyinin yanına defnedildi (bkz. İbnülemin, 80-84; Derman, iki Karde? Hattatımız, 9 s.; Rado, 255-256; Derman, İKMHS, 226-227).
    14. Mustafa Halim ?ZYAZICI: Babası Kırımlı, anası Sudanlı olan Halim Efendi 14 Ocak 1898 tarihinde İstanbul῾da dünyaya geldi orta tahsili sırasında hattat Hâmid Bey῾den Rik῾a me?k etti. Daha sonra Medresetüi-Hattâtîn῾de devrin önemli hat üstatları, Hasan Rıza, Kâmil Efendi, Hulusi Efendi ve Tu?rake? İsmail Haki Bey῾den yazı me?k etti. Her yazı cinsini büyük bir kudretle yazdı. 1963 yılında emeklili?ine kadar Güzel Sanatlar Akademisi῾nde yazı dersi verdi. 30 Eylül 1964 tarihinde vefat etti (bkz. İbnülemin, 104-106; Derman, Hattat Mustafa Halim ?zyazıcı (1898-1964), 50 San῾at Sever Serisi, İstanbul, 1965, 3 s.; Rado, 260-261; Derman, İKMHS, 227; Süleyman BERK, "Hattat Halim Efendi῾nin Bilinen Tek Hilyesi", Tarih ve Dü?ünce, sy. 2002/7(Temmuz 2002), s.56-64).
    15. Hâmid AYTA?: 1893 yılında Diyarbakır῾da do?an Hâmid Bey, ilkyazı derslerini de orada aldı. İstanbul῾a gelerek önce Hukuk daha sonra da Sanâyi-i Nefise Mektebi῾ne devam etti ise de tamamlayamadı. Geçimini sa?lamak için piyasaya yazı i?leri yaptı. Hattat Nazif Bey῾den yazı dersine ba?lamı?sa da ancak bir ders devam edebildi. Harf inkılâbından sonra matbaacılık yaptı, ancak yazıyı bırakmadı. Zamanın büyük hattatları ile görü?tükçe onlardan istifade etti. Her cins yazıyı büyük bir kudretle yazan Hâmid Bey çok titiz bir sanatkârdı. 18 Mayıs 1982 tarihinde vefat eden üstat, Karacaahmed Kabristanı῾nda, ?eyh Hamdullah῾ın yanında medfundur. (bkz. ibnülemin, 119-123; Ali Alparslan, Hattat Hamid Aytaç, Hayat Tarih Mecmuası, sy. II, 1972, s. 16-22; Rado, 267-269; M. Hüsrev SUBA?I," Aytaç, Hamit", Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, İstanbul, Türkiye Diyanet Vakfı, 1991, c. IV, s. 287-289; Derman, İKMHS, 229; Hattat Hâmid Aytaç῾ la ilgili geni? bir de?erlendirme için bkz. Hattat Hâmid Aytaç (?midî) Anma Paneli - Eylül 1996, istanbul, Diyarbakır Büyük?ehir Belediyesi, 1997; Hattat Hâmid Aytaç Kitabı, (Hazırlayan İsmail Yazıcı), İstanbul, Kitabevi, 2002, 216 s.)

    Kaynak: Hat Sanatı, Tarih Malzeme ve ?rnekler, Dr. Süleyman Berk, İSMEK Yayını

     

     

     

    Sonraki içerikSonraki içerik

    Osmanlı Yazı Sanatında Ekoller menüsüne ait diger içerikler...

    1. Hat Sanatında ?ç Ekol: Hafız Osman, ?eyh Hamdullah, ?evki Efendi
    2. ?eyh Hamdullah Hayatı ve Ekolü
    3. Ahmed Karahisâri ve Ekolü
    4. Hafız Osman Efendi ve Ekolü
    5. İsmail Zühdî Efendi ve Ekolü
    6. Mustafa Râkım Efendi ve Ekolü
    7. Mahmud Celaleddin Efendi ve Ekolü
    8. Mehmed ?evki Efendi ve Ekolü
    9. Sami Efendi ve Ekolü

     

    
    Site Hakkında

    ARAMAARAMA
    Hat Eserleri Galerisi


    Hat Eserleri Galerisinden...

    Levha - Beyit - Eseri büyük olarak görmek için tıklayınız

     
     
    
    Sayfa başına dön Bu sitede yer alan eserlerin tüm hakları sahiplerine aittir. Sahiplerinden izinsiz kopyalanamaz,
    çoğaltılamaz ve başka mecralarda yayınlanamaz. Tüm hakları Yayın sponsoru: OrtaklarWeb tasarım: Korelasyonsaklıdır.

    Kalem Güzeli - www.kalem-guzeli.org 2008 - 2019