Kalem Gzeli - Trk Hat Sanat. www.kalemguzeli.org
Kalem Güzeli - www.kalem-guzeli.org - Türk Hat Sanatı - Hat Sanatı

Hat Sanatı


Hat Sanatı

Arapça ??hatt῾ mastarından türeyen ve yazı, çizgi, çı?ır, yol manalarına gelen ??hat῾ kelimesi, terim olarak ?Arap yazısını estetik ölçülere ba?lı kalıp, güzel bir ?ekilde yazma sanatı (hüsn-i hat)? olarak açıklanmı?. Kaynaklarda genellikle ?cismani aletlerle meydana getirilen ruhanî bir hendese? ?eklinde tarif edilen hat sanatı, bu tarife uygun bir estetik anlayı? çerçevesinde yüzyıllar boyunca geli?erek günümüze ula?mı?tır.

Batıda hüsn-i hat (güzel yazı) kar?ılı?ında, calligraphy (kalligrafi) kelimesi kullanılmakta. Ansiklopediler, calligraphy sözcü?ünü ?güzel yazma, estetik kurallara ba?lı kalarak ölçülü yazma sanatı? ?eklinde tanımlamakta. ?nce Araplar tarafından kullanıldı?ından Arap yazısı adıyla anılan hat, hicretten birkaç asır sonra Müslümanların ortak de?eri haline gelmi? ve İslam hattı vasfını kazanmı?tır. İslamiyet῾ten önceki asırlara ait Arapça kitabeler üzerinde yapılan ara?tırmalar, Arap yazı sisteminin aslen Fenike yazısının, ba?lanan ve biti?ik Nabat yazısının devamı oldu?unu ortaya koymu?tur.

Arap yazısı, Mekke ve Medine῾de önceleri cezm adıyla anılmaya ba?ladı. Medine῾de medenî ismini alan yazı, zamanla iki üsluba ayrıldı. Dikey harfleri uzun ve sa?dan sola meyilli olana mâîl, yatay harfleri fazlaca uzatılana me?k adı verildi. Hz. Ali῾nin Kufe῾yi merkez yapmasından sonra burada büyük bir geli?me gösterdi ve kufi adını kazandı. Bu tarihten sonra kufî sözü, genel bir anlam kazanarak İslamiyet῾in do?u?undan Abbasiler devrine kadar Mekkî, Medenî gibi isimler alan yazıların yerine de kullanıldı.

Kufi῾nin kullanılması Abbasiler zamanında 150 yıl sürdü. Abbasilerin Ba?datlı me?hur veziri ve hattatı olan İbn Mukîe (ö, 940) sahip oldu?u geometri bilgisi sayesinde yazının ana ölçülerini tespit eden bir sistem ortaya koymaya muvaffak oldu. Harflerin güzelli?i için nokta, elif ve daireyi standart bir ölçü olarak kabul etti. Bu ölçüler dahilinde Muhakkak, Reyhânî, Sülüs, Nesih, Tevkî ve Rikâ adında altı çe?it yazının usûl ve kaidelerini ortaya koydu. Bunların tamamına da Aklâm-ı Sitte denildi. Bu altı çe?it yazı, bir asır sonra yine Ba?dat῾ta yeti?en Arap asıllı Hattat Ali b. Hilal (ö.1032)῾in eliyle inki?af etti. Geli?me yolunda her geçen gün biraz daha ilerleyen yazı, 200 sene sonra Abbasî Halifesi Yakut El-Müsta῾sımî῾nin (ö. 1298) gayretiyle daha belirgin kaidelerle güzelle?ti.

Abbasiler῾in,1258 yılında tarih sahnesinden silinmesinden sonra yazıda üstünlük Türk ve İranlı hattatların eline geçti. İranlı hattatlar Aklâm-ı Sitte῾yi kendi anlayı?larına göre yazdılarsa da Yakut῾un üslûbundan ayrılmadılar. Osmanlı Türkleri ise hat sanatında eri?ilmesi mümkün olmayan üstün bir ekol kurdular. 16. yüzyılda Osmanlı-Türk hattatlarının babası sayılan ?eyh Hamdullah, Aklâm-ı Sitte῾ye o zamana kadar ula?ılamayan bir güzellik ve olgunluk getirdi. ?eyh Hamdullah (ö. 1520) devrinde Aklâm-ı Sitte῾den sülüs ve nesih, Türk zevkine çok uygun geldi?i için süratle yayıldı. ?eyh Hamdullah῾dan sonra yeti?enler onun gibi yazma gayretiyle hareket ettiklerinden hattatların ba?arısı ???eyh gibi yazdı῾ veya ???eyh-i Sânî῾ sözleriyle anılır oldu. Bu durum, 150 yılı a?kın bir süre devam etti.

17. yüzyılın ikinci yarısında Hafız Osman (ö. 1698) ?eyh Hamdullah῾ın üslubunu bir elemeye tabi tutarak kendine has bir hat üslubu ortaya koydu. Hafız Osman῾ın hat sanatında açtı?ı çı?ır bütün ha?metiyle sürüp giderken bir asır sonra İsmail Zühdü (?. 1806) ve karde?i Mustafa Rakım (ö. 1826), onun yazılarından ilham alarak kendi ?ivelerini olu?turdular. Mustafa Rakım, sülüs ve nesih yazılarında oldu?u gibi celî sülüste de?erek istif mükemmeliyetiyle bütün hat üsluplarının zirvesine çıktı ve Hafız Osman üslubunu sülüsten celîye aktarmayı ba?ardı. Râkım῾dan sonra gelen celî üstadı Sami Efendi (ö. 1912)῾de İsmail Zühdü῾nün sülüs harflerini celîye tatbik ederek Rakım yoluna yeni bir tarz kazandırdı.

İstanbul, Türkler tarafından fethedildikten sonra hat sanatının ölümsüz merkezi olmu?tur. Bütün İslam dünyasında tartı?masız kabul edilen bu gerçek, en güzel biçimde ?u sözlerle ifadesini bulmu?tur: ?Kur῾an-ı Kerim Hicaz῾da nazil oldu, Mısır῾da okundu, İstanbul῾da yazıldı.?

Bütün İslam âlemi hat sanatını ö?renebilmek için İstanbul῾a ko?mu?tur. Ekol olmu? Türk hattatlarından bazıları ?unlardır: ?eyh Hamdullah, Ahmet Karahisarî, Hafız Osman, Mustafa Rakım, Mahmut Celâleddin Efendi, Yesarî-zâde Mustafa İzzet Efendi.

Kaynak: Hattın çelebisi Hasan çelebi. Tarih ve Tabiat Vakfı (TATAV) Yayınları, 2003


Site Hakkında

ARAMAARAMA
Hat Eserleri Galerisi


Hat Eserleri Galerisinden...

Levha - Besmele-i ?erif - Eseri büyük olarak görmek için tıklayınız

 
 

Sayfa başına dön Bu sitede yer alan eserlerin tüm hakları sahiplerine aittir. Sahiplerinden izinsiz kopyalanamaz,
çoğaltılamaz ve başka mecralarda yayınlanamaz. Tüm hakları Yayın sponsoru: OrtaklarWeb tasarım: Korelasyonsaklıdır.

Kalem Güzeli - www.kalem-guzeli.org 2008 - 2019